Askeriyenin seçilmiş sivil otorite tarafından kontrolü konusunda yakında iki önemli gelişme oldu. İlki 1980 darbecilerinin yargılanması ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi’nin (AYİM) tasarrufları sonucunda başlayan tartışma, diğeri yeni Sayıştay Yasası’nın mali denetim ve performans denetimi kapsamına tüm devlet kurumlarını yani askeriyeyi de dâhil edecek olması. Her iki gelişme de günlük siyasi çekişmelerin birer parçası olarak gündeme geldikleri gibi gündemden düşüverdiler. Hâlbuki bunlar Türkiye’nin müstakbel demokrasisinin en hayati konularından ikisi.

Türkiye benzeri ülkelerde, AYİM gibi askeriyeye ait özel yargı kurumlarının bir nevi ‘yargı içinde yargı’ olduklarını bilmek gerek. İleri demokrasilerde yargı bir bütün; askerÓ yargı bütünün çok dar bir alanını, askeri suçlar ve disiplin suçlarını kapsar. Bütünle uyumludur.
Ocak’ta İletişim’den çıkacak olan ‘Askeri Geçiş Süreci: Silahlı Kuvvetlerin Demokratik Reformu Üzerine Düşünceler?’ adlı temel kitabında İspanya eski Savunma Bakanı ve asker politikasının mimarı Narcis Serra askeri yargı reformunun temel kaidelerinden bahsederken darbecilerin yargılanmasının önemine değiniyor. ‘Pek çok ülkede, askeri yargının dönüşmesinin önündeki engel, askeri diktatörlükler sırasında işlenen suçlar için hesap verebilirliği kabul ettirmede yaşanan ciddi problemlerdir. Bu sorun genellikle sivil mahkemelerce, hatta bazı durumlarda uluslararası mahkemelerce ele alınmaktadır. Bu durumlarda insan hakları savunuculuğu, askeri yargı sisteminde reform yapılmasını ve bu sistemin tek bir yargı sistemine tâbi kılınmasını gerektirir.’

Mali özerklik babında ise İspanyol Askeri Finansman Yasası’na işaret ederek şöyle diyor: ‘Kaynak kullanımı konusunda kapalılık ya da gerektiği gibi hesap vermeyi reddetmek askeri özerkliğe hastır. Parlamento denetiminin artırılması bu rezerv alanın daraltılmasının bir yoludur, fakat etkili denetim ancak plan yapabilen ve üç kuvveti de planına bağlı tutan bir bakanlığın kademeli olarak yaratılmasıyla elde edilebilir. Yasa işte böyle bir planlamanın ve rasyonalizasyonun yolunu açtı.’

Kuzu kurda emanet

Bizde yeni Sayıştay Yasası’nda askeri ihaleler, mekânlar, mal ve harcamalar denetim kapsamında yer alacak ancak harcamaların verimli, etkin ve tasarruflu olup olmadıklarına bakılmayacak. Şeffaflık açısından buna da şükür diyebilirsiniz. Ama ülke güvenliği gerekçesiyle denetim raporları gizli tutulacak. Hazırlanacak raporlara ilişkin düzenlemelerin nasıl olacağı Genelkurmay, Savunma, İçişleri ve Sayıştay’ın görüşleri doğrultusunda Bakanlar Kurulu’nca çıkarılacak yönetmelikle belirlenecek. Benzer gizlilik ilkesi başka ülkelerde de var ancak silâh projeleriyle ilgili, harcamalarla değil.
Askeriyenin mali denetimi hukuki özerkliğinin daraltılmasından da çetin bir konu. Bilinen uygulamalarda dört dörtlük bir örnek yok. Ancak yine de demokratik ülkelerde çok farklı kurumların iç ve dış denetimi olabildiğince sıkı tuttuğunu biliyoruz. Bu denetim kurumları başta sayıştaylar olmak üzere savunma bakanlıklarının içdenetim mekanizmaları, parlamentolar, ulusal ve ulusüstü stklar. Hatta bazı durumlarda hasım ülkeler birbirlerinin savunma harcamalarını denetleyecek mekanizmalar geliştirmişler. Arjantin ile Şili arasında 1998’de akdedilen anlaşma bu denetime örnek. Bakarsınız ‘sıfır sorun’ kapsamında Türkiye ile komşuları arasında bu türlü anlaşmalar yapılır bir gün. Ama genelkurmayın mali denetimin parçası olduğu bir model, hiçbir demokratik ülkede yok.

Önümüzdeki tehlike, hükümetin askeriye ile zımnen bir nevi centilmenlik anlaşmasına gitmesiyle askeriyenin görece özerkliğini muhafaza edecek olması. Siyasete müdahaleden arınmış olacak yeni özerklik artık hukuki ve mali ayrıcalıklar vasıtasıyla gerçekleşecek gibi duruyor. İçeride ve dışarıda çözülemeyen sıcak ya da beklemedeki çatışma halleri, yani Kıbrıs, Ege ve Kürt meselelerinde siyasi çözümlerin ön alamaması bu özerklik halini besleyecek mahiyette olacaktır.